 |
|
- Anayasa |
Halk Edebiyatı
Türk edebiyatının başlangıcı için kesin bir tarih koymak mümkün değildir. Yalnız bu başlangıcı çok eski zamanlara, tarihin bilinmeyen devrelerine kadar götürmek mümkündür. Vesikalara dayanan en eski devre Büyük Hun Imparatorluğu zamanıdır. Bu devirden elimizde yazılı metin bulunmamaktadır. Fakat Çin kaynaklarında yazılı belgelerden edebiyatımızın millattan öncek yıllara uzandığını anlıyoruz. Halk Edebiyatı ile Divan Edebiyatı denilen yüksek zümre edebiyatının kesin çizgilerle ayrılmaya başlaması 14. yüzyılda olmuştur. Daha önceki devirlerde Türk edebiyatını bu şekilde bölümlere ayırmak söz konusu değildir. Destanlar çağı ve sonrasının en büyük özelliği sözlü olmasıdır. Türkler, dinlerini ve yurtlarını değiştirmiş, yeni devletler kurmuş , Türkçe başka dillerle kaynaşmaya başlamış ve bu yüzden edebiyatımız iki ayrı kolda gelişme göstermiştir. Şekil ve dil itibariyle Tekke edebiyatı da, Halk Edebiyatı ile parallelik arz etmiştir. Halk Edebiyatı’nın en önemli özelliği, sözlü olmasıdır. Ağızdan ağıza nakledilerek musiki vasıtasıyla yaygınlaşmıştır. Halk şairleri , şiirlerini saz eşliğinde söylemişlerdir. Yazılı değildir. Halk şairleri bir kişiye değil , toplulma hitap etmişler ve kendi şiirlerinin bestekarı olmuşlardır .Hem kendi eserlerini , hem kendisinden önceki saz şairlerinin eserlerini okuyup yayılmasında rol oynamışlardır. Ağızdan ağıza yayılan bu şiirler ya o zamanlarda veya daha sonraki dönemlerde “Cönk “ denilen şiir mecmualarında toplanmıştır. Halk edebiyatının en önemli özelliklerinden biri de anonim olmasıdır. Türküler, maniler,masallar , hikayeler , bilmeceler , vs.’nin ilk sahipleri unutulmuş olabilir. Hatta zamanla eserler şekil değişikliğine, konu değişikliğine uğrayabilmekte , çeşitli ilaveler yapılıp, bazı bölümler çıkarılabilmektedir. Halk Edebiyatı edebiyatımızın başlangıcından günümüze kadar kesintisiz bir şekilde devam etmiştir. Halk şiirimiz basmakalıplıktan uzaktır. Şairler içlerinden geldiği gibi sade, yalın , açık , anlaşılır, duru ,akıcı bir şekilde duygularını dile getirmişlerdir. Halk şairlerimizin şiirleri yetiştikleri çevreye göre de özellikler taşımaktadır. Köylerde ve göçebe aşiretler arasında yetişen şairlerimiz gelenekçidir. Bir çoğunun okuma-yazması yoktur. Köy hayatını ,yaşadıkları yerleri ,duygularını çok rahat anlatır.Dolambaçlı bir yol izlemezler. Konularını genellikle günlük hayattan seçerler.Örf ve adetlere her şeyiyle bağlı kalmışlardır. Kasaba ve şehirlerde yetişen halk şairlerinin 17.yüzyıldan itibaren Divan şairleri etkisinde kaldıkları açıkca bellidir. Bir kısmı az , bir kısmı iyi okur yazardır.Bir çoğu da düzenli medrese tahsili almıştır. Divan şairlerine hayrandırlar. Onlar gibi yazmak gayretindedirler.Halk şiirinin saflık ve sadeliği bir yana bırakılmış, Divan şiirinin kuralları da tam benimsenmemiş ,arada kalınmıştır. Halk şiirini besleyen bir önemli kaynak Yeniçeri Ocağı’dır.Asker şairler daha çok tarihi olayları, destani söyleyişleri ile şiirlerine yansıtmışlardır.Zaferler , yenilgiler , akınlar onlar sayesinde ölümsüzleşmiştir. Halk şiirinde tekkelere ve bir tarikata bağlı olarak yetişen şairlerimiz de önemli bir yer tutar. Halk şiirimiz hayatı efsaneleştirmiş bir çok tekke şairini de bünyesinde barındırır. Bu çalışmada eserler tarih sırası gözetilerek verilmeye çalışılmıştır.Fakat anonim edebiyatımıza ait bazı bölümlerin hangi yüzyıla ait olduğu tam olarak bilinmediğinden sıralanması sıkıntı yaratmıştır. Onlar ayrı bir grup olarak değerlendirilmiştir. İSLAMİYET ÖNCESİ DÖNEMDE TÜRK ŞİİRİTürkler için toprak çok önemlidir.Hele bu vatan toprağının bir parçası ise daha büyük bir önem arzetmektedir. Kaybedilen topraklar her zaman hüzün vermiştir.
Edebiyatımızda kaybedilmiş topraklar için söylenmiş ilk şiir, bir Hun şiiridir.
M.Ö.119 yılında Hunlar toprak kaybetmişler,kaybedilen topraklar için şu ağıdı,
adı bilinmeyen bir şair söylemiştir. Şiir , Çin kaynaklarından tercüme edilmiş
olmasına rağmen dörtlük halindedir. Yen-çi-şen dağını yitirdik Kadınlarımızın güzelliğini aldılar Si-Ian-şan yaylasını yitirdik Hayvanlarımızı üretecek yeri aldılar Destanlar
sadece milletlerin abartılmış kahramanlık hikayeleri değildir.Abartılar,
süsler, yaldızlar kazındığında gerçekler ortaya çıkar. Milletlerin bilinmeyen
devirleri ile ilgili bilgiler elde edilebilir.Bizim ilk destanlarımızdan olan Oğuz
Kağan Destanı’nın kahramanı Oğuz Kağan
da gerçek bir şahsiyettir.Halkın
gözünde destandaki gibi olağanüstü bir kahramandır. OĞUZ KAĞAN DESTANI’ ndan
Ay Kağan’ın gözü parladı.
Doğum sancıları başladı ve bir oğlu oldu.Çocuk perilerden güzeldi. Bir zaman
sonra yiğit oldu. Hep milleti için çalıştı.
Onlar için en iyisini yapmaya çalıştı. Bir gün göklerden bir ışık
indi.Oğuz Kağan,ışığa yürüdü.Içinde bir kız vardı.Çok güzeldi.Onu kendine eş
olarak aldı.Üç oğlu oldu.Adlarını Gün, Ay, Yıldız koydular. Bir zaman sonra Oğuz Kağan ormana ava gitmişti. Bir ağaç kovuğunda çok
güzel bir kız vardı.Onu da kendine eş olarak aldı.Ondan da Gök, Dağ, Deniz
adını verdiği üç oğlu oldu. Sonra
Oğuz Kağan büyük bir ziyafet verdi.Bütün halkı , beyleri çağırdı.Yediler, içtiler
ve ziyafet sonunda halka ve beylere bir şiir söyledi : Ben sizlere oldum kağan Aldım yay ile kalkan Nişan olsun bize buyan (talih) Bozkurt olsun bize uran(savaş haykırışı) Demir kargı olsun orman Av yerinde yürüsün kulan (yaban atı) Daha deniz, daha müren (ırmak) Güneş bayrak , gök kurıkan(çadır) Daha
sonra dört bir yana haberciler gönderip savaş hazırlıkları yapılmasını emretti. ALP ER TUNGA SAGUSU Ağıt, ölenin ardından
söylenen, onun hayattayken yaptığı iyilikleri , ölümünden duyulan acıyı dile getiren
şiirlere verilen isimdir.Islamiyyet’ten önce Türklerin Orta Asya’daki şamanist
devirlerinde ölü için yapılan törenler geniş yer tutardı. Orhun Kitabeleri’nde
de ölüler için yapılan “Yuğ” törenlerinden bahsedilir. Divan ü Lugati’t-Türk
adlı önemli eserde büyük türk kahramanı Alp Er Tunga’nın ölümü üzerine söylenen
sagu belki de kayda değer ilk ağıt
örneğidir. Çeşitli kaynaklarda - ki
bu kaynaklar Türk, Iran, Arap, Hint, Eski Yunan ve Asur kaynaklarıdır- Alp Er
Tunga’ya ait bir çok rivayet vardır. Asur kaynaklarında Alp Er
Tunga, Saka hükümdarıdır.Medya kralı Kiyaksares (Şehname’de Keyhüsrev) onu
ziyafete çağırır.Sarhoş eder ve hile ile öldürtür. (M.Ö.626,625, 624, ?) Bu hadise Iranlılar için bayram, Türkler için ise
yas olur. ALP ER TUNGA SAGUSU Alp Er Tunga öldi mü Isız ajun kaldı mu Özlek öçin aldı mu Emdi yürek yırtılur Özlek yarağ közetti Ogrı tuzak uzattı Begler begin azıttı Kaçsa kalı kurtulur Öğreyüki mundağ ok Munda adın tizdağ ok Atsa ajun uğrap ok Tağlar başı kertilür Begler atın argurup Kagdu anı turgurup Mengzi yüzü sargarup Körküm anğar türtülür Ulşıp eren börleyü Yırtıp yaka urlayu Sıkrıp üni yurlayu Sıgtap közü örtülür Könglüm için örtedi Yitmiş yaşığ kartadı Keçmiş özüğ irtedi Tün kün keçüp irtelür AÇIKLAMASI
Alp Er Tunga öldü mü? Kötü dünya kaldı mı? Zaman öcünü aldı mı? Şimdi yürek yırtılır Zaman fırsat gözetti Gizil tuzak uzattı Beyler beyini azıttı Kaçsa nasıl
kurtulu? Adeti böyle işte Bunda başka sebeb yok Felek ok atıp vursa Dağlar başı kertilir Beğler atlarını yoruyor Kaygı onları zayıflatıyor Benizleri yüzleri sararıp Safran sürülmüş gibi oluyor Erler kurtlar gibi uluşup Bağırıp
yaka (larını) yırtıyor Kısık seslerle haykırıyor (Gözleri yaşlarla) örtülünceye kadar ağlıyorlar Gönlüm içten yandı Kaybolmuş yarayı kaktı Geceleri gün(ler)i aradı(m) Gece(ler) gün(ler) geçse (o yine) aranır. yırtılur: Parçalanır azıttı: Yolunu şaşırdı YOLLUG TİGİN ( 8. yüzyıl ) Göktürk Kitabeleri , Türk dilinin ilk yazılı belgeleridir. 8.Yüzyılda diktirilmiş olan bu yazıtlar , Türk hakanlarının, kavimlerini Çin egemenliğinden kurtarmak ve onların bağımsız olmalarını sağlamak için verdikleri mücadeleyi anlatmaktadır. Kitabeler üç büyük devlet adamı adına hazırlanmıştır. M.S.720-725 yılında vezir Tonyukuk ,732’de Kül Tigin ,735’te Bilge Kağan anıtları diktirilmiştir. Kül Tigin , Bilge Kağan kitabelerini, güzel bir uslüpla adı bilinen ilk ediblerimizden olan Yollug Tigin yazmıştır. Yollug Tigin kitabelerin yazılış hikayesini şu şiirde anlatmıştır. Bunca bitig bitigme Men Kül Tigin atısı Yollug Tigin bitidim Yigirmi kün olurup Bu taşa bu tamga kop Yollug Tigin bitidim AÇIKLAMASI:Bunca yazılar yazan Ben Kül Tigin atası Ben Yollug Tigin yazdım Tam yirmi gün oturup Bu taşa damga koyup Ben Yollug Tigin yazdım AHMED YESEVİ (12.yüzyıl ) Türkler arasında ilk tarikatı kuran ve binlerce Türk üzerinde asırlarca etkili olan ilk büyük sufi, Hoca Ahmed Yesevi’dir. Ahmed Yesevi ile ilgili olarak anlatılan bir çok menkıbe vardır ve hayatı destanlaştırılmıştır. Küçük yaşta öksüz kalan Ahmed Yesevi’ye ,Şeyh Arslan Baba sahip çıkarak onun yetişmesine yardımcı oldu.Doğum tarihi kesin olarak bilinmeyen Ahmed Yesevi, 1166 tarihinde vefat etmiştir. Fakat Hoca Ahmed Yesevi , Hz.Muhammed(sav)’in vefat yaşı olan 63 yaşına gelince artık toprak üstünde yaşamak istemedi.Kendisine toprak altında bir hücre yaptırdı. Ömrünün geri kalan kısmını bu hücrede geçirdi. Allah (CC) ve Peygamber (sav) aşkı ile, kalan ömrünü bu çilehanede tamamlamaktan duyduğu memnuniyeti , hazzı ve huzuru bir hikmetinde şöyle dile getirmiştir : Ol Kaadir’im kudret bilen nazar kıldı Hurrem bolıp yir astıga kirdim mına Garip benden bu dünyadın güzer kıldı Mahrem bolıp yir astıga kirdim mına Zakir bolıp şakir bolıp Haknı taptım Şeyda bolıp rüsva bolıp candın ötdim Andın sonra vahdet meydin katre tattım Hemdem bolıp yir astıga kirdim mına Altmış üçke yaşum yetdi bir künçe yok Va dirigaa! Haknı tapmay könglüm sınuk Yir üstide “Sultan men” tip boldım ulug Pür-gam bolıp yir astıga kirdim mına Başım tofrak cismim tofrak özim tofrak Köydim yandım bolalmadım hergiz apak Hak vaslıga yeter-men tip ruhum müştak Zemzem bolıp yir astıga kirdim mına Pir-i mugan cür’ası-dın katre tattım Hu hu tiyu yaşım bilen tünler kattım Bi-hamdillah Hak vaslıga ahır yettim Şebnem bolıp yir astıga kirdim mına Kimni körsem hizmet kılup kulı boldım Tofrak-sıfat yol üstide yolı boldım Aşıklarını köyüp öçken küli boldım Merhem bolıp yir astığa kirdim mına
AÇIKLAMASI:Güçlü Tanrım kudretle şöyle bir baktı Sevinç duyup yer altına girdim işte Garip kulun dünyasından geçti gitti (Bir) dost olup yer altına girdim işte Zikreyledim, şükreyledim , Hakk’a taptım Deli oldum, ayıplandım, candan geçtim Ondan sonra birlik şarabından damla tattım (Hz.Muhammed(sav)’le) hemdem olup yer altına girdim işte
Yaşım altmışüçe vardı, bana bir günden az geldi Eyvah, yazık Tanrı nerede?Gönlüm kırık Yer üstünde “Sultan benim” diyerek ululandım Gamla dolup yer altına girdim işte Başım toprak, tenim toprak, özüm toprak Yandım, yandım , olamadım asla ap-ak Her vasıla varam deyip ruhum müştak Zemzem olup yer altına girdim işte Şeyhimin aşk şarabından damla tattım Hu hu diye yaş dökerek sabahladım Hamdolsun ki en sonunda Hakk’a vardım Bir çiğ olup yer altına girdim işte Kimi görsem hizmet eder, kul olurdum Toprak gibi yollarına yol olurdum Aşıkları yakıp sönen kül olurdum Merhem olup yer altına girdim işte YUNUS EMRE (1241 ?-1321?) (13.yüzyıl ) Yunus Emre 13. asrın sonlarında , 14. asrın başlarında Orta Anadolu’da yaşamış bir Türkmen dervişi idi.Zamanla şeyhlik derecesine yükselip zaviyeler kurmuştur. Yunus Emre’nin ve şiirlerinin Anadolu’nun Islamlaşmasında , ayrı düşünce ve inanıştaki insanların bir arada yaşamasında büyük rolü olmuştur. Yunus Emre ile ilgili anlatılan bir çok menkıbe vardır. Yunus Emre bir kaç kez Mevlana ile buluşmuş ve birbirlerine derin bir sevgi ve saygı duymuşlardır. Mevlena’nın vefatını haber alan Yunus Emre buna çok üzülmüş , ağlamış, onun türbesinin yapımında ırgat olarak çalışmaya başlamış.Taş, tuğla taşıyormuş. Bir seher vakti başmimar inşaatı kontrole geldiğinde bir işçinin tuğlayı “ Allah ,Hak ! ..” diyerek fırlattığını, tuğlanın havada bir kaç kere döndükten sonra kubbede yerini aldığını görmüş.”Kimdir bu ?” diye yaklaşınca Yunus’u tanımış. Yunus, kerameti ortaya çıktığı için Konya’dan
ayrılmış.Kendine bir şeyh aramak için yollara düşmüş. Yol üzerinde rastladığı
bir tekkeye kapılanmak istemiş. Perişan kıyafeti yüzünden tekkenin müritleri
Yunus’la alay etmişler. Bu tavırlara alınan , gönlü incinen Yunus şu şiiri
söylemiş. Dervişlik dedikleri Hırka ile tac değil Gönlün derviş eyleyen Hırkaya muhtac değil
Hırkanın ne suçu var Sen yoluna varmazsan Vargıl yolunca yürü Er yolu kalmaç değil Girsin
şeyhin yoluna Yalın
ayak baş açık Er
var dirlik dirilmiş Yalınayak
aç değil Durmuş
marifet söyler Erene
Yunus Emre Yoldaş
eriyle yoldadır Yolsuza
yoldaş değil diyerek
dış görünüşe önem veren müridlerin yanından ve o tekkeden ayrılır. Yunus
Emre’nin destansı hayatını, yine bir destan tamamlar.Bir inanışa göre Yunus
Emre ‘nin üç bin manzumesi vardır. Bunlar bir deftere yazılmıştır. Yunus ölünce
bu defter, Molla Kasım denilen bir yobazın eline geçmiştir. Molla
Kasım, bir dere kenarına oturup Yunus’un şiirlerini okumaya başlamış. Şiirler
içinde medrese inancına uygun olmayanları yırtıp yakmış.Bin tanesini yaktıktan
sonra usanan Molla Kasım, diğer bin şiiri okuyup , beğenmeyip sayfa sayfa
koparıp kenarında oturduğu dereye atmış. Ikibin
birinci şiire gözü takılmış. Cennet- Cehennem hakkında medrese inanışları,
cahil hocalar ve sahte dervişleri anlatan bir şiirle karşılaşmış. Ben dervişim diyene bin ün edesim gelür Seğirdüben sesine varup yetesim gelür Sırat kıldan incedür kılıçdan keskincedür Varub anun üstüne evler yapasım gelür Altında gayya vardur içi nar ile pürdür Varuban ol gölgede biraz yatasım gelür Od’a gölge dedüğme ta’netmenüz hocalar Hatırunuz hoş olsun yanub tütesim gelür Ben günahumca yanam rahmet suyıyla yunam Iki kanad takınam biraz uçasım gelür Andan Cennet’e varam Cennet’de Hakk’ı görem Huri ile Gılman’ı bir bir kaçasım gelür Derviş Yunus bu sözi eğri büğrü söyleme Seni sigaya çeker bir Molla Kasım gelür. ün etmek:Seslenmek seğürdüben: Koşarak gayya:Cehennem çukuru nar:Ateş od:Ateş tanetmek:Ayıplamak siga:Imtihan Mola Kasım, bu şiiri okuyunca “Ben ne yaptım ?” diye dövünmeye başlamış.Derler ki; yakılan bin şiiri gökte melekler ,denize atılan bin şiiri balıklar , Molla Kasım’ın elinde kalan bin şiiri ise, insanlar okumaktaymış. Yunus, Porsuk’la Sakarya kavşağında , Sarıköy ‘de doğmuştur. Çocukken mektebe verilmiş , ama alfabeyi sökememiş, okumaya dili dönmemiş , en sonunda hocasına : Elif okuduk ötürü Pazar eyledik götürü Yaradılmışı hoş gördük Yaradandan ötürü deyip mektepten ayrılmış. Yunus şeyhinin buyruğuyla irşad seyahatine çıkar ve yıllarca gurbette gezer. Irşad gezisi sırasında şeyhi Tapduk ‘u çok özler. Bu hasretle şu şiiri söyler: Şol benim şeyhimi görmeye kim gelir Zevk ile sefalar sürmeye kim gelir ! Şeyhimin illeri, uzaktır yolları Açılmış gülleri dermeğe kim gelir ! Şeyhimin özünü , severim yüzünü Mübarek yüzünü görmeye kim gelir ! Şeyhimin ilinde asası elinde Şeyhimin yolunda ölmeğe kim gelir ! Ahd ile vefalar , zevk ile sefalar Bu yolda cefalar çekmeğe kim gelir ! Ah ile gözyaşı, Yunus’un haldaşı Zehr’le pişen aşı yemeğe kim gelir ! YUNUS EMRE’NİN ÇEVRESİNDEKİ
ŞAHISLAR İLE İLGİLİ BİR RİVAYET
Nallıhan’da
yaşayan Tekkeli Hamza Sultan’ın oğlu Hulbiye Sultan Yunus Emre’nin şeyhi Emrem
Sultan’ın kızı Bacım Sultan’ı ister. Gelin, köyden yola çıkar, Erenler civarına
gelir. Öğle namazını kılmak için atlardan inilir. Gelin, atın üzerindedir.
Namazdan sonra bakarlar, gelin atın üzerinde yok. Gelini ararlar ama
bulamazlar. Emrem Sultan’a
bulamadıklarını haber verirler. Emrem Sultan, “Gelin yerini buldu, orada
arayın” der. Gelini,
bir tepede ardıç ağacına yaslanmış olarak bulurlar. Gelmesi istendiğinde “ Ben
buraya kadar geldim , geri yolu da oğlunuz gelsin “ cevabını alırlar. Hulbiye
Sultan yanına gelir,evlenirler. Orada bir köy kurarlar. Bacım Sultan ,evini
gelene geçene açar. Yedirir,
içirir, doyurur. Bu yüzden o köyün adı ,Tekke Köyü olur.Bu hadise ,bir ilahide
şöyle anlatılır. Erenlere selam verdik Öğlenin dal vaktinde namaza durduk Selam verdik gelin kayboldu Birden atları sürdüler Tekke taşında gördüler Buyurun gidelim dediler Akşam oldu görüştüler Iki hasret kavuştular Zikr-i tevhit söyleştiler Kıbleye karşı durursun Sol yanına buyurursun Nikabın yüzünden alır mısın ? Benim adım Bacım Sultan Senin adın Hulbiye Sultan Yunus eşiğimizde yatan Ben Allah’ın aşıkıyım Zikr-i tevhit maşukuyum Peygamberler dervişiyim YAVUZ SULTAN SELİM ( 16. yüzyıl) Yavuz Sultan Selim idari ve askeri dehasının yanında , büyük bir şairdir.Divan meydana getirecek sayıda şiirleri vardır. Yavuz ile ilgili olarak anlatılan güzel bir hikayecik vardır. Yavuz Sultan Selim, Mercidabık zaferinden dönüşte ordusuyla birlikte o kışı Şam’da geçirir. Şam’ın ileri gelenlerinden birinin konağında ağırlanmaktadır. Misafir edildikleri konakta hizmetkarlar sultanın çevresinde pervane olurlar.Hizmetkarlar arasında sultanın yatağını hazırlamakla görevlendirilmiş olan genç kız ise ,sultana aşık olur. Fakat bir türlü derdini söyleyemez.Bir gün cesaretini toplayıp , sultanın yatağını düzelttikten sonra yatağın yanındaki duvara şu mısrayı yazar. “Aşık olan neylesin ?” Bu mısrayı okuyan hünkar ,hemen altına , “Derdi ne ise söylesin.” mısraı ile karşılık verir. Ertesi gece ,sultanın duvarında bir mısra daha vardır : “Ya korkarsa neylesin?”
Bu olup bitenden çok duygulanan ve hoşuna giden
Yavuz’un cevabı ise şöyledir: “Hiç korkmasın söylesin”
Bundan
cesaret alan kızcağız akşam yatağı hazırlayınca odadan çıkmaz, hünkarı bekler.
Yavuz Sultan Selim içeri girince, o kadar heyecanlanır ki kalbi durur. Bu
duruma çok üzülen padişah ,bu masum kız için Şam’da güzel bir türbe yaptırır. PİR SULTAN ABDAL (16.
yüzyıl) Pir
Sultan Abdal 16. yüzyılda yaşamış bir şairimizdir.O devirde yaşamış bir çok
şairimiz gibi ,hayatı hakkında yeteri kadar bilgi yoktur.Sivas’ın Yıldızeli
kasabasına bağlı Banaz köyündendir.Tarikat şeyhi Alevi dedesi olarak hayatını
sürdürmüştür. Hayatı
destanlaştırılmış olarak şu şekilde anlatılır. Pir
Sultan’ın soyu Hz.Muhammed(sav)’e kadar uzanmaktadır.Soyu Yemen’den gelip
Sivas’a yerleşmiştir. Hızır Paşa da Sivas’lıdır ve Pir Sultan’ın
müridlerindendir.Bir gün Paşa Pir Sultan’ın ayaklarına kapanıp yüksek bir
mevkiye geçmesi için himmet etmesini ister. O da “Hızır, vezir olursan beni asarsın “ der.
Hızır, Istanbul’a gelir, gerçekten Sivas paşası olarak geri döner. Bu dönüşte
şeyhini ziyaret eder. Onun için bir ziyafet vermek ister. Fakat Pir Sultan : · Hızır , sen zina ettin. Senin yemeğini ben değil , köpeklerim bile yemez, der. Hakikaten
Sivas’taki konaktan seslenip ,Banaz’daki iki köpeğini getirtir. Köpekler yemekleri koklamazlar bile. Paşa bu hakarete çok
sinirlenir.Sivas kalesine hapsedilmesini ister Pir Sultan’ın. Bir zaman sonra
vicdan azabı çekmeye başlar.Pir Sultan’ı huzuruna getirterek : Içinde Şah’ın geçmediği üç şiir söyle, seni bağışlayayım, der. Pir Sultan da şu üç şiiri
söyler. I- Hızır Paşa
ile berdar etmeden (berdar:Asılmış) Açılın kapılar Şah’a gidelim Siyaset günleri gelip yetmeden Açılın kapılar
Şah’a gidelim Gönül çıkmak ister Şah’ın köşküne Can boyanmak ister Ali müşküne (müşk:Koku) Pirim Ali Onik’ Imam aşkına Açılın kapılar Şah’a gidelim Her nereye gitsem yolum dumandır Bizi böyle kılan ahd ü amandır Zincir boynum sıktı hayli zamandır Açılın kapılar Şah’a gidelim Yaz selleri gibi akar çağlarım Hançer aldım ciğerciğim dağlarım Garip kaldım şu arada ağlarım Açılın kapılar Şah’a gidelim Pir Sultan’ın eydür mürvetli Şahım (eydür:Söyler) Yaram baş verdi sızlar ciğergahım Arşa direk olmuştur ahım Açılın kapılar Şah’a gidelim II-
Kul olayım kalem tutan eline Katip ahvalimi Şah’a böyle yaz (ahval:Haller) Şekerler ezeyim şirin diline Katip ahvalimi Şah’a böyle yaz Allah’ı seversen katip böyle yaz Dün ü gün ol Şah’a eylerim niyaz (dün ü gün:Gece
gündüz ;niyaz:Yalvarma) Umarım yıkılsın şu kanlı Sivas Katip ahvalimi Şah’a böyle yaz Sivas illerinde zilim çalınır Çamlı beller bölük bölük bölünür Ben dosttan ayrıldım bağrım delinir Katip ahvalimi Şah’a böyle yaz Münafıkın her dediği oluyor Gül benzimiz sararıban soluyor Gidi Mervan şad oluban gülüyor Katip ahvalimi Şah’a böyle yaz Pir Sultan Abdal’ım hey Hızır Paşa Gör ki neler gelir sağ olan başa Hasret koydu bizi kavim kardaşa Katip ahvalimi Şah’a böyle yaz. III-
Karşıdan görünen ne güzel yayla Bir dem süremedim giderim böyle Ala gözlü pirim sen himmet eyle Ben de bu yayladan Şah’a giderim Eğer göverüben bostan olursam Şu halkın diline destan olursam Kara toprak senden üstün olursam Ben de bu yayladan Şah’a giderim Bir bölük turnaya sökün dediler Yürekteki derdi dökün dediler Yayladan ötesi yakın dediler Ben de bu yayladan Şah’a giderim Dost elinden dolu içmiş deliyim Üstü kan köpüklü meşe seliyim Ben bir yol oğluyum yol sefiliyim Ben de bu yayladan Şah’a giderim. Hızır Paşa ‘ya bu şiirler iletildiğinde artık Pir Sultan’ın idam fermanı da imzalanmış olur. Pir Sultan darağacına giderken de şu şiiri söyler. Bize de Banaz’da Pir Sultan derler Bizi kem kişi de bellemesinler (kem:Kötü ) Paşa hademine tenbih eylesin Kolumu çekip elim bağlamasınlar Hüseyn Gazi Sultan binsin atına (Hüseyn
Gazi:Battal Gazi’nin babası) Dayanılmaz çarh-ı felek zadına (zad: Iş) Bizden selam söylen ev külfetine (külfet:Ev halkı) Çıkıp ile karşı
ağlamasınlar (il:El,yabancı) Ala gözlüm zülfün kelep eylesin (toplasın) Döksün mah yüzüne nikab eylesin (mah: Ay ; nikab:
Perde) Ali Baba Hak’tan dilek eylesin (Ali Baba:Pir
Sultan’ın arkadaşı) Bizi dar dibinde eğlemesinler
Ali Baba eğer söze uyarsa Emir Huda’dandır beyler kıyarsa Ali gözlü yavrularım duyarsa Alın çözüp kara bağlamasınlar Surrum işlenmedi kaddim büküldü (Dileğime eremedim
;kadd:Boy) Beyaz vücudumun beni söküldü Önüm sıra kırklar pirler çekildi Daha beyler bizi dillemesinler Pir Sultan Abdal’ım çoşkun akarım Akar akar dost yoluna bakarım Pirim aldım seyrangaha çıkarım Daha Yıldız dağın yaylamasınlar. Pir Sultan asıldıktan
sonra ertesi gün kahvede toplananlardan biri “Ben onu bu sabah Koçhisar yolunda
, Seyfebeli’nde gördüm” der. Bir diğeri “ Olmaz, ben
onu Malatya yolunda Kardeşler Gediği’nde gördüm”, bir başkası, “ Ben onu
Yenihan yolunda Şahna Gediği’nde gördüm “, başka biri de “Yayra Boğazı’nda “
gördüğünü söyler. Hep birlikte kalkıp
darağacının olduğu yere giderler.Darağacında Pir Sultan’ın sadece hırkası
vardır, kendisi yoktur. Bundan sonra , Pir Sultan
Abdal ile ilgili bir çok rivayet dilden dile dolaşır. Pir Sultan ,Kızılırmak köprüsünü geçmiş,“Gel köprü” demiş. Köprü suya
batmış.Ardından gelenler onu yakalayamamışlar. Pir Sultan Horasan’a gitmiş. Oradan Erdebil’e
geçmiş, orada ölmüş ve oraya gömülmüş. HAYALİ ( 16. yüzyıl ) 16. yüzyılda yaşamış olan Hayali bir Yeniçeri
şairidir.Hayatı hakkında hemen hemen hiç bir şey bilinmemektedir.Ne doğum tarihi,
ne ölüm tarihi ,ne nerelerde yaşadığı. Iran savaşlarına katılmış bir
yiğittir.1578 Çıldır cengine
katılmıştır.Bu savaş Kars ilinin bir ilçesi olan Çıldır yakınlarında
yapılmıştır.Savaş, vezir Lala Mustafa
Paşa kuvvetleri ile Iranlılar arasında geçmiştir.Savaşta Diyarbekir
beylerbeyi Derviş Paşa idaresindeki beyler ve erler de bulunmuştur. Aşık
Hayali, katıldığı bu savaşın korkunçluğunu , orada ölenlere karşı acıma
duygusunu bir destanla anlatmaya çalışmıştır. Turnam gider isen bizim
ellere Vezir Ardahan’dan göçtü
diyesin Karşı geldi Kızılbaş’ın
hanları Çıldır’da bir kırış oldu
diyesin Al kana boyandı Çıldır
dağları Gaziler
diktiler.........tuğları Gözü kanlı Diyarbekir beyleri Din yoluna şehit düştü
diyesin. Çamur dize çıktı kan ile
yaştan Atlar dalmaz oldu serilen
leşten Kaleler yığıldı kesilen
baştan Ak gövdeler kana battı,
diyesin Iki alay bir araya gelinceAraya da çarkacılar girince (çarkacı:Öncü kuvvet) Beşbin beşyüz namlı yiğit ölünce Tokmak Han da kaçtı gitti
diyesin Haberimiz etsin dosta varanlar Varıp yarın didarını görenler
(didar:Yüz) Şahin şahin paşaları soranlar Din uğruna şehit düştü
diyesin. KÖROĞLU DESTANI (16. yüzyıl
) Tokat’ın
bir köyünden olan Yusuf, Bolu Beyi’nin seyislerinden biridir.Bir yıl at
canbazları Bolu pazarına geldiklerinde, Bolu Beyi’ne haber gönderip “Buyursun ,
beğendiği atı alsın. “ derler. Bolu
Beyi at beğenmeye Yusuf ‘u gönderir.Yusuf bir at beğenir.Sünbülpınar deresine
geldiklerinde at dereyi geçemez. Seyis geri döner.Başka bir at beğenir.Ama o da
dereyi geçemez. O atı da geri götürür.Bu kez çelimsiz bir at seçer.Çelimsiz at,
Sünbülpınar deresini bir atlayışta geçer.Bolu Beyi ,kendisine çelimsiz atı
layık gördüğü için çok sinirlenir ve Yusuf’un gözlerine mil çektirir. Yusuf’un
Ruşen Ali adında bir oğlu vardır.Beğenilmediği
için başıboş bırakılan çelimsiz atı
Ruşen Ali bulur ve Yusuf’un öğrettiği şekilde eğitir. At eşsiz bir at olunca
baba oğlunu kırata bindirir.Kendisi de başka bir ata biner.Aras ırmağının
kıyısına giderler. Yusuf ,oğluna der ki , “Oğlum , Bingöl dağlarının karları
eriyip bu ırmağa dökülür. O sulardan üç köpük gelecek. Köpükleri görünce bana
söyle su içeyim.Köpüklerden birincisi gözlerimi açacak, ikincisi gençliğimi
geri getirecek, üçüncü köpük öcümü almak için bana güç verecek.” Beklenen
köpükler geldiğinde Ruşen Ali babasına haber vermez, köpükleri kendi içer. “Istediğin su budur “ diye babasına başka
su içirir. Bu köpüklerin birisi Ruşen
Ali’ye yiğitlik, biri ozanlık,biri ölümsüzlük verir. Artık
babasının öcünü almak onun vazifesidir. Kır ata atlar,
dağlara çıkar. Haksızlıklara başkaldırmaya başlar. Adı “Köroğlu” olarak
anılmaktadır.Çamlıbel’e yerleşir.Kahramanlığı, yiğitliği ile şan, şöhret salar
çevreye.Etrafına yiğitler toplanır.Beylerin, paşaların zulümlerinden kaçanlar
ona sığınır. O da
zenginlerden alıp , fakirlere dağıtmaktadır. Çamlıbel’de
saltanat sürerken tüfek icad edilir.Köroğlu bu delikli demiri görüp üzülür.Ona
göre ,uzaktan ve hile ile adam öldürülmez,öldürene yiğit denmez. Mertlik kokan şu şiiri söyler ve sırrolur. Benden selam olsun Bolu beyine Çıkıp şu dağlara yaslanmalıdır Ok gıcırtısından kalkan sesinden Dağlar seda verip seslenmelidir. Düşman geldi tabur tabur dizildi Alnımıza kara yazı yazıldı Tüfek icad oldu mertlik bozuldu. Eğri kılıç kında paslanmalıdır Köroğlu düşer mi yine şanından Ayırır çoğunu er meydanından Kırat köpüğünden düşman kanından Çevrem dolup şalvar ıslanmalıdır. GİRİT SEFERİ
17. yüzyılda
Girid’in kuşatması sırasında orduda bulunan şairlerin aşık edebiyatı tarihinde
ayrı bir yeri vardır.Bu şairler özellikle Girid harbi için şöylenmiş şiirlerle
edebiyat tarihi içinde yerlerini almışlardır. Bu
şairler 22 Ağustos 1645’te Girid’de Hanya’nın zabtı ile son bulan ve 55 gün
süren kuşatmadan başlayarak ,Girid harbinin çeşitli safhalarını şiirlerine
aksettirmişlerdir. Türk
ordu ve donanması 1645’te Girid’e gönderilmişti.Hanya kalesi kuşatılmış ve 55
gün süren kuşatmadan sonra fethedilmiştir. Bu zaferin ilk müjdesi devrin
padişahına saz şairi Aşık tarafından şöyle müjdelenmişti. Girid defterleri irsal olundu( irsal:Gönderilme) Hak-i izzetinde bil padişahım Cümle adüvlerin bağrı delindi (adüv:Düşman) Sen gül gibi açıl hey padişahım Top tüfek sesinden inledi
dağlar Yanar ateşlerden açılur
bağlar Venedik kralı ah edüp ağlar Akar gözlerinden sel padişahım Gaaziler kılıcın alur destine
(dest:El) Cümlenin muradı küffar
kasdına (küffar:Kafirler) Elli beş günde Girid üstüne Ser verüp ser aldı kul
padişahım (ser:Baş) Macar kralına gönder
ricali(rical:Mevki sahipleri) Haraç versün deyü gedası bayı
(geda:Fakir; bay:Zengin) Akdeniz’de fetheylerse
Malta’yı Andan Islambol’u al padişahım Yaşa ey sadetlu sultanım yaşa Hak dinimiz batıla dönmez haşa Havada kuzgunlar süzüldü leşe Üle malum olsun bil padişahım (üle:Öyle) Garip Aşık bunu böyle der idi Kalmayub düşmanın bağrı eridi Bin elli beşinde aldık
Girid’i Gaayet mübarekdir hal
padişahım Fakat
bu sevinç uzun sürmez.Çünkü Hanya’nın
fethinden sonra savaş çok uzamış, adanın merkezi olan Kandiye
alınamamıştı.Aradan yıllar geçmiş , Kandiye düşmemiştir.Bu ıstırap ise şairi
yine söyletmiştir. Ağalar beyler zulüm değil mi
bize Demirden yayımız çekilmez
oldu Kanlar da saçarlar yaralı
dağlar Gözlerimiz kandan açılmaz
oldu. Küffar ile cenk ederek hasmane Kılıçları pek çekelüm düşmane Yazık değil midir din-i Islame Karıştı küffara bilinmez oldu Küffar ile cenk edelüm can ile Kılıçlar çekülsün intikam ile Dereler de doldu kızıl kan ile Sular da bulandı içilmez oldu Şol yer neler eder dün de
bugün de Mevlam fırsat versün bize
sonunda Yıkılası Kandiye’nin önünde Şehit mezarından geçilmez
oldu Girid harbi zamanında şairler sıla özlemi ile ,
kayıp vermenin üzüntüsü ile şiirler söylemeye devam ederler.Başkentte ,Sultan
Ibrahim’in tahttan indirilip , boğdurulduğu , yerine IV.Mehmed’in geçtiği ,
annesi Turhan Sultan’ın idarede söz sahibi olduğu haberi Girid’e ulaşır.
Girid’deki askerler bu haberi duyunca üzüntülerini , ama yine de padişaha biat
ettiklerini belirtir türküler söylerler.Bu şairlerden biri de Seyyahi’dir. Sultan Ibrahim der, ey felek sana Gelenler yanuban tütsün
ağlasın Ilahi zulm edip kıyanlar bana Dünyadan namurad gitsin
ağlasın (namurad:Muradsız) Başıma kastetti yiyenler
nanım (nan:Ekmek) Huda zalimlere komasın kanım Oğlum, genç aslanım, Mehemmed
Han’ım “Kanı benim atam ? “ desin
ağlasın Fermanım yürürken bahr ile berrde (bahr:Deniz;
berr:Kara) Devletimiz yar kalmadı bu serde
Has ü hareminde olan perverde
(perverde:Büyütülmüş) Derd üstüne derdler katsın ağlasın
Elvada olsun benim geçen çağlarım Genç yaşımda az ömrüme ağlarım Girid serhaddinde paşalarım beğlerim Yas ile matemler kılsın ağlasın Der Seyyahi aklın başına diren Böyle zulm edenin ahiri viran (ahir:Son) Hünkarın nice ihsanın gören Eğninden libasın satsın ağlasın (eğin:Sırt ;
libas:Elbise) Girid harbi sırasında Serdar Hüseyin Paşa kuşatmadan geri çekilir.Nihayet Köprülüzade
Fazıl Ahmet Paşa bizzat giderek ,Girid meselesini halletmeye azmeder. Kandiye kuşatmasının son günlerinde Fransızlar bir
donanma ve 6000 kişiyi Venediklilere yardıma gönderirler.Fakat beş gün sonra
büyük bir mağlubiyete uğrarlar. Türk
askerleri de Fransızların savaştan kaçarken gösterdikleri ustalığı anlatmak
için : ·& |